یهود و ایران (10) (سعدالدوله)
در ادامه ی بررسی نقش یهودیان در ایران به دوران ایلخانان مغول رسیدیم :
ارغون كه چهارمين ايلخان مغول بوده (۶۸۳ -۶۹۰ ه. ق) در دستگاه حكومتي خود از به كارگيري پزشكان و منجمان يهودي دريغ نمي كرد و اصولا يكي از شيوه هاي يهوديان براي ورود به دربار نيز استفاده از همين شغل ها بوده است .
بر همين منوال بود كه يك طبيب يهودي كه در تاريخ به نام سعدالدوله شناخته مي شود وزير مقتدر ارغون شد .
دايرة المعارف يهود سعدالدولة را صفي بن هيبت الله ابهري مي خواند كه در موصل اقامت داشته ، سپس به بغداد رفته و از سال 1284 ميلادي به طبابت روي آورده و در سال 1285 به عنوان عضو ديوان منصوب گشت . در سال 1288 به عنوان پزشك به دربار ارغون رفت و به زبان هاي فارسي ، عربي ،عبري ، تركي و مغولي آشناي كامل داشت.
غلامحسين مصاحب در جلد دائرة المعارف فارسي منتشر شده در سال 1345 در مورد اين شخص مي نويسد :
سعد الدوله يهودي وفات 690 ه.ق.وزير معروف ارغون خان،ايلخان مغول:سعد الدوله پسر طبيبي يهودي بود و در ابهر بدنيا آمد.سپس به بغداد رفت و به طبابت پرداخت.بسبب آشنايي بزبان مغولي و تركي بدستگاه ارغون راه يافت.وقتي او را معالجه كرد و سپس در خدمت او خزانه دار و مستوفي شد و آنگاه به وزارت رسيد.حكومت بسياري از بلاد را به خويشان و همكيشان خود داد و اين نكته سبب تحريك حسادت مخالفان گشت و سعد الدوله نيز ارغون را به مخالفت با مسلمين و معاندت با اسلام تحريك مينمود و حتي جهت مخالفت با اسلام سعي كرد ارغون را به داعيهي پيغمبري وادارد و او را به قتل مسلمانان تشويق نمود(2)و عمال و حكام مسلمان را از كار بر كنار داشت
سعدالدوله بن هيبت بن محاسب ابهري پزشك و سياستمدار قرن سيزدهم ميلادي بود . وي پدر همسر فرماندار بغداد بود . سعد در جمع آوري ماليات عقب افتاده بغداد آنچنان موفق شد كه معاون بخش ماليه بغدا منصوب گشت سپس با نفوذ و توانايي در تسلط به زبانهاي گوناگون به وزارت و همزمان طبابت ارغون رسيد .
حبيب لوي تاريخ ساز و به اصطلاح تاريخ نگار يهودي در كتاب تاريخ يهود ايران در مورد وي اينچنين ميگويد كه : گويا نام وي مردخاي است و به صفي شهرت داشته و به علت سكونت در ابهر زنجان "ابهري" خوانده ميشد . پدرش به هيبت الله معروف بود . و از سوي ارغون سعد الدوله لقب گرفت .
يهوديان مقتدر ديگري در دربار ايلخانان مغول نيز با چنين القابي شناخته مي شدند همچون : فخرالدوله و امينالدوله برادران سعدالدوله ، جمال الدوله ، مهذب الدوله ، رشيدالدوله ، مودبالدوله ، شمسالدوله، نجيبالدوله و...
تا بدينجا با شناسنامه ي سعدالدوله آشنا شديم اما نقش و تاثيرات وي و همنوعان وي را در مطالب بعدی پیگیری خواهیم کرد .